„ТОНИ“ од Румена Бужаровска: Метафора за нашата меѓубалканска реалност

Фото: Facebook/Rumena Bužarovska

Кога добив можност (или, поточно, среќа) да бидам замолен – и потоа да прифатам – да ја преведам „Тони“ од Румена Бужаровска на албански јазик, во мислите одеднаш ми навираа мноштво идеи и чувства.

Како прво, веќе бев запознаен со Румена преку разни извори, иако сè уште не го имав читано нејзиното дело; нејзината репутација – целосно заслужена – му претходеше на моето непосредно запознавање со нејзиното творештво.

Сепак, како што вели народната поговорка (чија мудрост ретко греши, а особено не во вакви случаи), „голема е разликата меѓу зборот и делото“, па најважниот дел од задачата допрва претстоеше:

Прво, читањето на делото, а потоа и неговото преведување на албански јазик.

На Балканот, речиси без исклучок, делиме една заедничка црта (меѓу многу други): постојана склоност да ги омаловажуваме, потценуваме (па дури и да ги презираме, кога сме веќе кај тоа), да ги маргинализираме, заобиколуваме или игнорираме нашите соседи, а особено нивната литература, во нашиот непосреден контекст.

Инаку – освен во неколку ретки случаи кога нашата меѓусоседска, панбалканска литература „циркулира“ во затворени кругови, поттикната главно од европски (читај: од ЕУ) иницијативи за поддршка (зашто, на крајот на краиштата, сè додека не се докаже спротивното, ние самите сме дел од Европа со големо „Е“, и тоа многу пред многу други, уште од времето кога зборот „Европа“ – или *Εὐρώπη* – за првпат бил создаден во античката хеленска митолошка ера) – делата од нашите соседи инаку можат да се избројат на прстите од едната рака.

Ова особено важи за случајот со Албанија и Македонија.

А токму тоа е и нашата (среќна) ситуација.

Во денешна Македонија – врз основа на моето значително познавање на оваа област – освен Кадаре (кој одамна е преведуван и високо ценет од македонските читатели) и можеби некоја повремена, осамена фигура со по„прогресивен меѓународен“ профил, малкумина, ако воопшто ги има, албански автори (конкретно автохтоните Албанци од Македонија) се познати.

Од друга страна, во Албанија — освен ако не зборуваме за нашиот драг Стерјо Спасе, тој траен мост меѓу албанската и македонската книжевност, човек кој, и покрај своето вистинско и непроценливо македонско срце, пишуваше исклучиво на албански јазик и стана незаборавна легенда (особено во Косово) со својата „Афердита“ — тешко дека постои македонски автор што е навистина добро познат на албанскиот читател.

Такви се, значи, денешните книжевни врски меѓу Албанија и Македонија.

Поради оваа причина – а и многу други – името и романите на Румена Бужаровска веднаш и неизбежно побудија кај мене искрен и силен интерес за овој превод.

Зашто го доживеав не само како неопходен и целосно оправдан пренос на албански јазик – имајќи ги предвид признатите квалитети на делото и неговата широка читаност низ поранешна Југославија, Балканот и Западна Европа – туку и како потенцијален нов мост меѓу нашите две книжевности, книжевни светови, јазици и култури: албанската и македонската.

Судбината сакала да го знам и да го зборувам македонскиот јазик, вбројувајќи го меѓу јазиците што најмногу ги сакам – јазик што ме поврзува со детството, адолесценцијата и раната младост, како и со пријателите, љубовите и неизбришливите спомени.

Јазикот преку кој Румена Бужаровска ја раскажува приказната во овој роман е, за среќа, извонредно „богат“ македонски јазик (за да им оддадеме почит и на неа и на нејзиниот јазик, да употребиме еден од неговите „заеми“ во албанскиот јазик – „i begatë” изведен од оригиналното *Богато*).

Впечатлив, остар и провокативен јазик – оживеан, се разбира, преку намерната употреба на скопскиот говор – кој има за цел на најдиректен и најавтентичен начин да ја долови заостанатата, кукавичка, фалбаџиска, деструктивна, себична и пореметена – па дури и самоубиствена – природа на протагонистот на романот.

Тони – како што е очигледно уште од самиот наслов на романот.

Скопскиот говор, обликуван од географската близина до Србија и од положбата на македонскиот главен град на раскрсницата меѓу македонскиот говор и јужните српски дијалекти (широко класифицирани како „торлачки“), претставува дијалектен „топилник“.

Тука, македонскиот јазик претрпува силна „србизација“ и во лексиката и во изразот, а истовремено апсорбира и бројни ориентализми (турски позајмени зборови).

Овој скопски дијалект звучи уште поавтентично кога го зборуваат безделници – читај: ментално и физички мрзливи луѓе во вистинската смисла на зборот – кои се злобни, површни и целосно отсечени од секојдневната реалност, токму како нашиот Тони (оној на Румена, имено).

Зашто Тони е „Скопјанец, и тоа од (строгиот) Центар“ – родум од Скопје, поточно од градското „строго“ јадро (мислејќи на општината и населбата Центар, срцето на градот каде што – барем уште од среќните, просперитетни денови на југословенскиот и титоистичкиот развој – живеела елитата на Скопје и на цела Македонија)…

Следствено, секој друг – дури и некој што, за своја несреќа, живее во Карпош, Кисела Вода, Аеродром или слично (населби благословени со природа, зеленило, удобни домови и паркови покрај Вардар или во подножјето на Водно) – е само обичен провинцијалец или простак.

Ова подразбира дека Тони, по некакво божествено право, стои над сите други, едноставно затоа што е роден во Центар (географски), е син на професор, работи на телевизија, имал низа љубовници (и вонбрачни копилиња што ги остава на улица – третирајќи ги полошо отколку што кучката ги третира своите кутриња) и има мајка (која многу претрпела) и која би го дала животот за него, и покрај нејзиното убедување дека овој нејзин беден син никогаш навистина нема да стане „маж“.

Тоа е, значи, понижувачка, а сепак просветлувачка химна за еден чуден вид – *homo balcanicus* – кој вегетира на ловориките на наследениот (и незаслужен) општествен статус, додека ги уништува животите, психички ги малтретира, непромислено ги загрозува и индиректно ги убива девојките, жените и децата што стануваат жртви на неговата неизлечива незрелост; сепак, тој на крајот ја избегнува законската казна, извлекувајќи се за влакно благодарение на својата ментална неспособност да сфати или да постапува рационално.

А „Тони“ за кого станува збор, подеднакво лесно можеше да биде еден од нашите албански „момци од Тирана“, грчки *“Αθηναίος αγόρι” *, па дури и *İstanbul çocuğu* во Турција…

Токму поради оваа причина – а и поради безброј други – „Тони“ и неговата авторка, Румена Бужаровска, се неопходно четиво (и, пред сè, неопходни за разбирање) за нас; впрочем, тие во моментов се читаат, се разбираат и се ценат – на пример, во Шпанија – со признание без преседан, во што имав задоволство лично да се уверам во текот на изминатите месеци./Автор: Елви Сидери, писател и повеќејазичен книжевен преведувач од Тирана

Post Views: 80