Фото: Елви Сидери
Како „момче од Тирана“ – со длабоки семејни корени во главниот град на Албанија – природно сум добро запознаен со трагите што луѓето од Дебар ги оставиле во овој град, што највидливо се огледа во улицата Дебарска улица (Rruga e Dibrës).
Оваа сообраќајница не само што е една од главните артерии на Тирана – која историски служела како пат кон Дебар и Пешкопеја – туку станала и дом за голем број луѓе од дебарскиот крај кои се доселиле во главниот град.
Овој прилив започнал околу 1915 година, а се интензивирал откако градот бил прогласен за главен град пред повеќе од еден век.
Доселувањето на луѓе од дебарскиот крај во Тирана продолжило и во периодот по ослободувањето (по поразот на наци-фашистичките окупатори), па дури и по 1990-тите години. Нивното присуство – кое вклучува многу жители од областа Голо Брдо, како и луѓе од неколку православни села каде што македонскиот јазик е мајчин – станало неодвоив дел од самата суштина на Тирана.
Многу од овие луѓе се населиле во областа „Кодра е Прифтит“, близу големата населба Али Деми – недалеку од историскиот центар на главниот град – и оттогаш станале составен дел од она што ја дефинира Тирана во нејзиното јадро.
Во исто време, добро е познато и дека „Дебар Маало“ во Скопје – сместено во срцето на македонската престолнина – претставува неоспорен доказ за трајното присуство на луѓе од дебарскиот крај и Голо Брдо, како и на оние од Маќелара, Крчиште, Стеблево, Клење и други места.
Овие групи биле основачи на населбата, формирајќи ја уште на почетокот на минатиот век, по Балканските војни и Првата светска војна.
Не е случајно што едно од историските јадра на Скопје – заедно со неговото „зелено срце“ (убавите, свежи брегови на реката Вардар) и неговиот боемски дух – се наоѓа во Дебар Маало.
Сепак, малкумина се свесни дека дури и Солун – град што е суштински мултикултурен, повеќејазичен и мултинационален – сè до почетокот на 20-тиот век имал своја „Дебарска маала“.
Оваа маала била основана, развиена и населена, низ многу последователни генерации, од луѓе од Голо Брдо и други области околу Пешкопеја – кои сите биле изворни говорници на македонскиот јазик.
Во Солун, оваа “Дебарска маала” се наоѓала главно во близина на манастирот Влатадон – локално познат како *Чауш манастир* – во рамките на Горниот град (Άνω Πόλη).
Станува збор за величествен, древен манастир – стар повеќе од седумстотини години – кој, меѓу другото, бил единствениот во Солун што не бил претворен во исламски верски објект за време на турската окупација на градот.
Како што опишува професорката Царевна Миладинова, ќерка на големиот Димитар Миладинов — брат на Константин (Браќата Миладинови) „Нашите ученици доаѓаа од сите четири страни на градот.
Некои доаѓаа дури од највисоките ридови — поточно од пределот на Чауш Манастир, кој самите деца го нарекуваа ’Дебарска маала‘.
Фото: Елви Сидери
Таму, до една стара, полуподземна црква, живееја тогаш голем број угледни семејства кои потекнуваа од дебарскиот крај. Иако најстарите меѓу нив веќе не можеа точно да се сетат кога пристигнале и се населиле во Солун, тоа веројатно се случило век и половина порано.
Некои од овие семејства, сепак, дотогаш веќе биле хеленизирани…“
Со оглед на тоа што Царевна Миладинова предавала во Солун сè до 1888 година, ова укажува дека луѓето од Дебар и од регионот Голо Брдо, Македонци се доселиле во Солун некаде во првата половина на XVIII век; или, во најмала рака, дека првите меѓу нив пристигнале токму тогаш.
Ова е една од причините зошто, во мојот роман насловен „Ishulli Mes Ujërash”, “Островот среде водите” (објавен во 2024 година) — дело инспирирано од историјата, луѓето и духот на уникатниот град Солун — намерно сместив дел од клучните настани во градската „Дебарска маала“.
Понатаму, манастирот Влатадес (познат во локалниот говор и како Чауш Манастир) послужи како главен извор на инспирација, благодарение на своето длабоко наследство на непоколеблива саможртва и својата света историја.
Дополнително, еден од централните ликови во романот — Трифон, мајстор каменоделец од Стеблево кој се преселил во Солун и се населил токму во оваа маала во текот на втората половина на XIX век — го обликував како угледен член на оваа заедница.
Зашто, преку литературата, можеме да ги оживееме, да им оддадеме почит и да ги овековечиме во нашето колективно сеќавање местата и луѓето што се навистина незаборавни – и од суштинско значење за нашата национална историја.
Луѓе како Дебрачаните и жителите од регионот Голо Брдо, кои станаа дел од манастирот Влатадес и од градот Солун.
Автор: Елви Сидери, писател и повеќејазичен книжевен преведувач од Тирана
Post Views: 122
