Јужна Африка е една од земјите со најголеми природни богатства во Африка. Располага со огромни резерви на јаглен, злато, дијаманти и платина, но и покрај тоа со години се соочуваше со сериозни проблеми во производството и снабдувањето со електрична енергија.
Ова не е приказна за држава која нема енергенси, туку за систем во кој долгогодишното недоволно инвестирање, проблемите со одржувањето, стареењето на електраните и слабостите во управувањето доведоа до сериозна енергетска криза.
Главниот проблем со години беше државната енергетска компанија „Еском“, која се соочуваше со финансиски потешкотии, дефекти и проблеми во работењето. Новите производни капацитети не се градeа со потребното темпо, додека постојните електрани стануваа сè понесигурни.
Последиците особено силно се почувствуваа во 2022 година, кога планираните прекини на електричната енергија во просек траеле околу осум часа дневно.
За граѓаните тоа значеше многу повеќе од изгаснати светилки.
Пекарниците мораа да го прекинуваат производството, продавниците се соочуваа со проблеми со ладилниците, семафорите престануваа да функционираат, рудниците го намалуваа производството, а фабриките беа принудени да ги прекинуваат смените.
Особено погодени беа малите и средните компании, кои мораа да инвестираат во агрегати и други алтернативни извори на електрична енергија наместо во развој и нови вработувања.
Според проценките наведени во анализите на Светската банка, енергетската криза во 2022 година ја чинела Јужна Африка меѓу два и три процентни поени од економскиот раст. Сериозните рестрикции влијаеле и врз стотици илјади работни места.
Енергетската безбедност се гради пред кризата
Случајот со Јужна Африка покажува дека енергетската безбедност не може да се создава откако ќе се појави проблемот.
Електрана не може да се изгради за неколку недели, далекуводите не можат веднаш да се прошируваат, а новите производни капацитети бараат години планирање, инвестиции и изградба.
Токму затоа енергетската политика мора да се планира долгорочно, со постојано инвестирање во производството, преносната и дистрибутивната мрежа, како и во складирањето на енергијата.
Јужна Африка подоцна започна со сериозни реформи во енергетскиот сектор и успеа значително да ги намали рестрикциите, но дотогаш економијата веќе ја имаше почувствувано цената на долгогодишните проблеми.
Приказната од оваа африканска земја затоа често се наведува како пример дека природните ресурси сами по себе не се доволни. Државата може да располага со огромни количини јаглен и минерални богатства, но ако нема стабилен и добро одржуван енергетски систем, производството и економијата можат да бидат сериозно погодени.
Електричната енергија е една од оние работи чија вредност најмалку ја забележуваме кога ја имаме. Но, кога ќе исчезне, за само неколку секунди престануваат да функционираат голем број од системите што ги сметаме за нормален дел од секојдневието.
Затоа лекцијата од Јужна Африка е едноставна: енергетската сигурност не се обезбедува кога ќе започне кризата, туку години пред неа.
Новите електрани, далекуводите, складиштата и модернизацијата на мрежата можеби не се инвестиции што граѓаните секојдневно ги забележуваат, но токму тие обезбедуваат стабилност за домаќинствата, индустријата, болниците и целиот економски систем.
Кога ќе се изгаснат светлата, тогаш веќе е доцна за планирање. Затоа најскапата енергија не е секогаш онаа со највисока цена – туку онаа што ја нема кога е најпотребна.
