Новинарите и медиумските работници имаат двојна одговорност кога станува збор за авторските права – тие се автори на сопствени содржини, но истовремено секојдневно користат текстови, фотографии, видеа и други материјали создадени од други лица. Токму затоа, познавањето на правилата за авторско право е неопходно за правилно и законско работење на редакциите.
На ова укажа проф. д-р Валентин Пепељугоски, експерт за право на интелектуална сопственост, во рамки на настанот „Интелектуална сопственост за новинари: Разбирање и комуницирање на теми од областа на интелектуалната сопственост – Денови на медиумска писменост 2026“.
Тој посочи дека содржината објавена на интернет не станува автоматски слободна за преземање само затоа што не содржи ознака за авторски права. Медиумите треба да проверат дали имаат право да користат одреден материјал, а при негово преземање да ги наведат авторот и изворот. Ова особено се однесува на оригинални новинарски текстови, анализи, коментари, фотографии и аудиовизуелни дела.
Дополнително, редакциите имаат обврска точно да го означат авторството на користените содржини, вклучително и продукцијата зад видеоматеријалите. Во Северна Македонија оваа област е уредена со повеќе прописи, меѓу кои Законот за авторското право и сродните права, Законот за медиуми, Законот за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги и Кривичниот законик.
Авторското право го штити творечкиот израз, а не идејата
Во дискусијата беше посочено дека автор на авторско дело може да биде исклучиво човек, бидејќи делото претставува индивидуална интелектуална творба. Авторските права настануваат со самото создавање на делото, а не дури со неговото објавување.
Авторот располага со морални и материјални права. Моралните права го штитат признавањето на авторството, правото на наведување на името, одлуката за објавување и интегритетот на делото, односно заштитата од неовластени измени. Материјалните права, пак, му овозможуваат да одлучува за начините на користење и да добива надомест за искористувањето на своето дело.
Важна разлика е тоа што авторското право не ги штити самите идеи, концепции и теории, туку нивната конкретна творечка реализација. Самото тврдење дека некој друг искористил одредена идеја не е доволно за да се докаже повреда на авторските права, доколку не е преземено конкретно авторско дело.
Посебно внимание беше посветено и на фотографиите. За да уживаат авторскоправна заштита, не е неопходно да бидат направени од професионален фотограф. Одлучувачки е дали содржат оригинален творечки придонес, кој може да се препознае преку изборот на мотивот, аголот, композицијата, моментот на снимање и обработката.
Авторството и правото на користење не се исто
Една од важните теми беше регулирањето на авторските права во работен однос и при создавање дела по нарачка. Фактот дека одредено дело е создадено на работното место не значи автоматски дека авторот ги губи сите права. Законодавството предвидува посебни правила за правата на работодавачот, вклучително и временски ограничувања, доколку со договор не е поинаку уредено.
Слично е и кај делата создадени по нарачка. Авторството и правото на користење се различни категории, па затоа односите меѓу авторот и нарачателот треба прецизно да бидат дефинирани со договор.
Како пример беа посочени конкурсите за изработка на логоа. Самото учество на конкурс не значи дека организаторот автоматски добива право да го користи секое доставено решение. Тоа мора јасно да биде утврдено во условите на конкурсот.
Особено значајни се писмените авторски договори во кои треба да бидат наведени сите начини на користење на делото. Договорот за објавување во традиционален медиум не подразбира автоматски и право за користење на истата содржина на интернет, во електронски публикации или на други дигитални платформи.
Не постои правило дека може да се преземат 10 или 20 проценти од туѓо дело
При користењето делови од туѓи авторски дела, често се поставува прашањето колкав дел може да биде преземен без да се повредат авторските права.
Одговорот не може да се сведе на однапред определен процент. Не постои општо правило според кое е дозволено преземање 10, 15, 20 или 30 проценти од некое дело. Секој случај се оценува посебно, зависно од обемот на преземената содржина, нејзината намена и влијанието врз правата и интересите на авторот.
Беа разгледани и законските исклучоци поврзани со пародија, карикатура и критика, кои под определени услови можат да претставуваат дозволено користење на туѓо авторско дело. Сепак, постоењето на исклучоци не значи дека секое преземање или преработка е дозволено.
Според македонското законодавство, авторското право трае за време на животот на авторот и 70 години по неговата смрт, а во случај на непознат автор се применуваат посебни законски правила за утврдување на времетраењето на заштитата.
За неовластено користење може да се бара и двоен надоместок
Пепељугоски посочи дека авторот чии права се повредени може да бара надомест на штета, но и да ги користи другите законски механизми за заштита, меѓу кои и граѓанската казна, односно цивилната пенализација.
Како илустрација беше наведена фотографија за чие вообичаено објавување авторот наплаќа 200 евра. Доколку таа биде искористена без дозвола, под законски предвидените услови може да се бара двоен надоместок, односно и над 400 евра.
За успешно докажување на повредата особено е важно да се зачуваат доказите. Една од можностите е составување нотарски записник за утврдување факти, со кој може да се документира неовластено објавување содржини на интернет-страници или социјални мрежи, како Facebook и Instagram. Таквата документација може да биде искористена како доказ во евентуална судска постапка.
Пораката од дискусијата е дека дигиталното објавување не ги ослободува медиумите од почитување на авторските права. Напротив, со брзото ширење и преземање содржини на интернет, проверката на авторството, изворите и дозволите за користење станува сè поважен дел од професионалната новинарска работа.