Почетна ЕкономијаЗдравева: Македонија без национална стратегија за интелектуална сопственост, потребни се подобра координација и посилни институции

Здравева: Македонија без национална стратегија за интелектуална сопственост, потребни се подобра координација и посилни институции

од nenad
5 минути читај за

Северна Македонија сè уште нема официјално усвоена национална стратегија за интелектуална сопственост, а нејзината практична заштита и понатаму се соочува со институционални и законски предизвици. И покрај постоењето правна рамка, за поефикасно спроведување на авторските и сродните права, патентите, трговските марки и индустрискиот дизајн потребни се подобра координација меѓу институциите, посилни кадровски капацитети и усогласување со европските стандарди.

Овие прашања беа во фокусот на предавањето на професорката д-р Неда Здравева, експертка за интелектуална сопственост, во рамки на дводневната едукативна средба „Интелектуална сопственост за новинари: Разбирање и комуницирање на теми од областа на интелектуалната сопственост – Денови на медиумска писменост 2026“, која се одржа на 17 и 18 ноември во хотелот „Мериот“ во Скопје.

Настанот се реализираше во рамки на проектот EU4IP за Западен Балкан, финансиран од Европската Унија, а спроведуван од Канцеларијата на Европската Унија за интелектуална сопственост (EUIPO), во соработка со Државниот завод за индустриска сопственост и Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги.

Кои институции ја штитат интелектуалната сопственост?

Професорката Здравeва објасни дека националната правна рамка се темели на Уставот и повеќе посебни закони, меѓу кои законите за индустриска сопственост, авторско право и сродни права, царинските мерки за заштита на правата од интелектуална сопственост, Кривичниот законик и Законот за облигационите односи.

Интелектуалната сопственост е поделена на две главни области – индустриска сопственост и авторско право и сродни права. Кај индустриската сопственост, во која спаѓаат трговските марки, патентите и индустрискиот дизајн, заштитата во најголем дел се стекнува преку регистрација во Државниот завод за индустриска сопственост.

За разлика од неа, авторското право настанува автоматски, со самото создавање на оригиналното авторско дело, без потреба од регистрација. Тоа значи дека и еден оригинален новинарски текст е заштитен од моментот на неговото создавање, додека обичните вести и голите факти сами по себе не се предмет на авторскоправна заштита.

Надлежностите во оваа област се распределени меѓу повеќе институции. Државниот завод за индустриска сопственост се грижи за регистрацијата на правата од индустриска сопственост, Министерството за култура има надлежности во областа на авторското право и сродните права, додека Царинската управа, Државниот пазарен инспекторат, полицијата, обвинителството и судовите имаат различни улоги во откривањето и санкционирањето на повредите.

Особено беше нагласено дека заштитата не може да биде задача само на една институција, туку бара координирано дејствување и редовна размена на информации.

Малите производители често не се свесни за вредноста на својот бренд

Една од важните пораки од предавањето беше дека интелектуалната сопственост не е привилегија на големите компании и меѓународните корпорации. Таа може да биде пресудна и за малите производители, семејните бизниси и претприемачите кои создаваат оригинални производи.

Како пример беа посочени малите винарници, производителите на млеко и млечни производи, како и земјоделските производители чија конкурентност зависи од квалитетот, традицијата и препознатливоста на нивните производи.

Особено интересен беше примерот со домашните производители на чорапи украсени со мотиви од македонските народни носии. Таквите производи можат да станат препознатлив туристички сувенир и оригинален подарок, но доколку производителот не го заштити името на својот бренд како трговска марка, постои можност друг да го преземе истиот назив и да го користи за сопствени производи.

Професорката посочи дека токму затоа малите компании треба уште од почетокот на работењето да размислуваат за заштита на своите имиња, производи, дизајни и иновативни решенија.

Македонија нема усвоена национална стратегија за интелектуална сопственост

Меѓу позначајните недостатоци на системот беше издвоено отсуството на официјално усвоена национална стратегија за интелектуална сопственост.

Иако претходно бил подготвен стратешки документ со цели и мерки за периодот 2023–2026 година, тој никогаш не бил формално усвоен. Потребата од ваков документ е важна за воспоставување заедничка политика, дефинирање на приоритетите и подобра координација меѓу сите институции и засегнати страни.

Во системот функционира Координативно тело за интелектуална сопственост, кое го поврзува Државниот завод за индустриска сопственост со останатите институции. Воспоставена е и електронска платформа за размена на информации, но таа има потреба од дополнително унапредување.

Како предизвик беше посочена и потребата од зајакнување на кадровските капацитети во Министерството за култура, особено за прашањата поврзани со авторското право и сродните права.

Заштитата во Македонија не значи автоматска заштита во странство

Посебен дел од предавањето беше посветен на националната и меѓународната заштита на индустриската сопственост.

Беше објаснето дека правата од индустриска сопственост имаат територијален карактер. Тоа значи дека регистрацијата на трговска марка во Северна Македонија не обезбедува автоматска заштита во Србија, Бугарија, Грција или други држави.

На пример, производител од Охрид кој сака да го заштити името под кое ги продава своите производи може да поднесе пријава до Државниот завод за индустриска сопственост. Но, доколку планира да ги пласира производите и на странските пазари, треба да размисли и за проширување на заштитата во земјите каде што ќе ги продава.

Беше посочен и примерот со фармацевтскиот бренд „Кафетин“. Патентната заштита на оригиналната формула истекла во раните деведесетти години, по што формулата станала достапна за користење и од други производители, во согласност со важечките правила. Овој пример ја покажува основната логика на патентниот систем – да ги заштити иновациите во определен период, но потоа знаењето да стане достапно за пошироко користење.

Ограничен напредок во евроинтеграциите

Интелектуалната сопственост е дел од Кластерот 2 – Внатрешен пазар во процесот на пристапување на Северна Македонија во Европската Унија.

Според оценките од извештаите на Европската комисија презентирани на предавањето, во 2023 и 2025 година не бил забележан напредок во оваа област, додека извештајот за 2026 година регистрирал ограничен напредок.

Меѓу препораките се донесување нов закон за авторско право, подобрување на националната стратешка рамка, зајакнување на институционалните капацитети и поефикасно спроведување на законите. Потребни се и пократки судски постапки и подобра размена на информации меѓу надлежните органи.

На предавањето беше посочено и дека заштитата на интелектуалната сопственост мора да воспостави рамнотежа меѓу интересите на државата, бизнис-секторот и јавноста. Како пример за заштита на јавниот интерес беа наведени задолжителните лиценци кај лековите, кои во определени законски утврдени околности овозможуваат користење патентирани решенија.

Брзиот технолошки развој дополнително ги усложнува предизвиците. Особено беше објаснето дека популарните објави на социјалните мрежи, со кои корисниците формално изјавуваат дека не дозволуваат платформите да ги користат нивните фотографии и податоци, немаат правно дејство. Сепак, тоа не значи дека со прифаќањето на условите за користење на платформата корисникот автоматски ги губи авторските права врз фотографиите што самиот ги создал.

Дводневната едукативна средба им овозможи на новинарите подобро да се запознаат со домашната законска рамка, институционалните механизми и европските стандарди во областа на интелектуалната сопственост. Главниот предизвик за Северна Македонија останува не само донесувањето соодветни закони, туку и нивната доследна примена, подобрата меѓуинституционална соработка и подигнувањето на свеста кај граѓаните и компаниите за значењето на заштитата на сопственото творештво.