Со оглед на статистички податоци кои покажуваат над 17.000 сообраќајни инциденти и повеќе од 27.000 повредени лица во период од четири години, Северна Македонија се соочува со постојано зголемување на ризиците во сообраќајот.
Во овој контекст, започна имплементацијата на најмасштабниот систем за автоматска контрола на сообраќајот, наречен „Безбеден град“. Овој систем, дури и во неговата тест-фаза, забележа десетици илјади прекршоци дневно, поставувајќи прашање дали современата технологија може да го прекине овој тревожен тренд на сообраќајни несреќи.
Според податоците од Државниот завод за статистика, бројот на сообраќајни несреќи, кој во 2021 година изнесувал 4.069, забележал благо намалување во 2022 година, спуштајќи се на 3.952. Сепак, наместо да продолжи овој пад, веќе следната година бројката повторно се зголемува на 4.274, а во 2024 година достигнува 4.526 инциденти.
Успоредно со зголемувањето на несреќите, расте и бројот на настрадани лица. Позначајното намалување во 2022 година, кога биле регистрирани 6.420 настрадани, беше проследено со нов пораст – 7.105 во 2023 и 7.298 во 2024 година. Во споредба со најниската точка во 2022 година, ова претставува зголемување од речиси 900 лица во период од само две години. Особено загрижува зголемувањето на бројот на загинати. Додека во 2021 година животот го загубиле 116 лица, во 2022 година бројката се зголемува на 124, во 2023 достигнува 127, а во 2024 година бележи највисока вредност – 142 жртви.
Во 2024 година, најголем дел од загинатите се возачи, вкупно 85, а следуваат 33 патници и 24 пешаци. Иако бројот на загинати пешаци бележи благо намалување, загубите на живот меѓу возачите се највисоки во последните четири години. Забележан е раст и на бројот на повреди. Потешко и полесно повредените лица, кои во 2021 година биле 6.659, во 2022 година се намалуваат на 6.296, но веќе во 2023 година се зголемуваат на 6.978, а во 2024 година достигнуваат 7.156 повредени. Генерално, последните две години покажуваат постојан и јасен пораст и на бројот на несреќи, и на бројот на повредени, и на бројот на загинати.
До средината на 2026 година, системот „Безбеден град“ ќе покрие целата држава.
Паралелно со ова, државата го имплементира најкомплексниот систем за автоматска сообраќајна контрола – „Безбеден град“. Овој систем вклучува мрежа од стационарни и мобилни камери, радари, интеграција со бази на податоци и автоматско креирање на записници. Прекршоците, како што се пребрзо возење, поминување на црвено светло, нерегистрирани возила и непрописно паркирање, се документираат дигитално, а известувањата и платните налози ќе се испраќаат електронски, со можност за попуст при навремено плаќање.
Пробниот период на системот „Безбеден град“ започна на 1 декември 2025 година. Според информациите од Министерството за внатрешни работи, во првиот тест период, за само 24 часа биле регистрирани 110 илјади прекршоци. Наредниот ден, 2 декември, биле регистрирани вкупно 50.652 прекршоци, што претставува преполовување на првичниот број. Од нив, 48.861 се прекршоци за брзина, 1.366 за црвено светло и 425 за нерегистрирани возила. И покрај првичната најава дека казните ќе започнат од 1 јануари 2026 година, Министерството ја одложи целосната примена за 1 февруари 2026 година, поради технички доработки и усогласувања. Во првата фаза, системот ќе функционира на територијата на Скопје, Тетово и Куманово, како и долж коридорите 8 и 10.
Иако се уште се прибираат систематизирани податоци, министерот за внатрешни работи Панче Тошковски изнесе проценка дека во периодот на предупредувања, пред воведување на ефективни казни, бројот на повредени лица третирани на Клиниката за трауматологија е намален за околу 20 проценти во споредба со претходниот период. Според информациите од МВР, системот „Безбеден град“ ќе применува иста толеранција на брзина како и другите полициски радари: до 100 км/ч дозволена е разлика од 6 км/ч, над 100 км/ч – 8 км/ч, а над 200 км/ч – 12 км/ч. Така, при дозволени 50 км/ч, системот ќе регистрира прекршок од 57 км/ч. Оваа толеранција важи само за сообраќајни прекршоци, но не и за кривични дела.
„Безбеден град“ ќе ги санкционира и службените возила кога не постапуваат во рамки на оправдани оперативни дејствија. Возила како брза помош, противпожарна служба, МВР или МО ќе бидат исклучок од системот само кога навистина извршуваат службена задача. Министерот Тошковски изјави дека проектот „Безбеден град“, заедно со неговото одржување од 2008 до 2025 година, го чинел државниот буџет околу 85 милиони евра. Тој истакна дека оваа сума, распределена на период од 14 години, претставува приближно една петтина од годишните трошоци што државата ги има како последица од сообраќајни незгоди. Најави дека до средината на идната година „Безбеден град“ ќе биде имплементиран на целата територија на државата.
„Безбеден град“ – шанса за брзо решение, но долгорочниот успех зависи од сите сектори.
Доколку „Безбеден град“ функционира според замислите, очекувано е краткорочно да има намалување на бројот на повредени и жртви, а среднорочно да се постигне стабилен тренд на намалување, приближувајќи се кон целта на ЕУ/ООН за преполовување на смртните случаи до 2030 година. Сепак, успехот нема да се мери само според бројот на изречени казни. Тој ќе се мери според вистински промени во навиките, како што се помалку преминувања на црвено светло, пониска просечна брзина во град, поголема дисциплина кај пешаците и велосипедистите и подобро одржување на возилата. Тука влегуваат улогите на јавните кампањи и транспортните политики – од паметни ограничувања на брзина, до пренасочување кон јавен превоз и активно движење, во согласност со меѓународните стандарди.
Сепак, не е доволно само „повеќе да се казнува“, според експертите. Потребна е интегрирана стратегија која ги обединува технологијата, инфраструктурата, образованието и итната медицинска помош – со јасни индикатори и јавна отчетност. Доколку „Безбеден град“ стане катализатор за таква интеграција, 2026 година може да биде годината на пресврт. Ако остане само технолошки остров, без паралелни вложувања во патишта и култура, постои ризик ефектот да се истроши. Едно е сигурно, бројките од 2024 година не оставаат простор за опуштање. „Безбеден град“ е шанса за брзо справување со најопасните навики, но одржливиот успех, се смета, ќе зависи од брзината на напредокот на сите фронтови – од реконструкција на „црни точки“ до едукација на генерации возачи кои не чекаат камера за да се однесуваат одговорно.
